مسئوليتى متوجه مدافع نخواهد بود . حضرت امام قدس سرّه همين حكم را در مسأله 7 بيان فرموده است . « 1 » دفاع در صورت امكان فرار : حضرت امام راحل قدس الله نفسه الزكيه در تحرير الوسيله مىفرمايند : « لو امكن التخلص عن القتال بالهرب و نحوه فالاحوط التخلص به » « 2 » يعنى اگر امكان داشته باشد كه كسى از راه فرار و مانند آن از قتال با مهاجم خود را رها سازد ، احوط آن است كه فرار نمايد . بعضى گفته‌اند دليل اين حكم در نظر گرفتن الاسهل فالاسهل در دفاع مىباشد و بدون شك فرار يكى از مصاديق اين امر است . بنابراين مقتضاى جمع بين ادله حرمت قتل ، جرح ، تصرف در احوال و نفوس از يك طرف و ادله عدم جواز تحمل ظلم و ضرر و وجوب دفاع از طرف ديگر ، اين است كه گفته شود دفاع منجر به قتل و جرح وقتى واجب است كه راه فرارى براى مدافع جز دفاع وجود نداشته باشد ، اما اگر بتواند فرار كند واجب است فرار نمايد و مرتكب قتل و جرح مهاجم نشود و ليكن اين استدلال مخدوش است ، زيرا فرار از مصاديق دفاع نيست تا بتوان آن را راه سهل‌ترى دانست . مقصود از دفاع اين است كه شخص مدافع بتواند جان و مال و عرض خود را در مقابل مهاجمى كه مىخواهد به او آسيب وارد نمايد حفظ كند ، بنابراين اگر بتواند فرار كند بطورى كه خود و يا شخص مهاجم دچار آسيبى نگردند واجب است فرار كند ، اما اگر فرار نكرد و در مقابل مهاجم مقاومت نمود و در نتيجه مهاجم دچار آسيب گرديد ، مدافع مسئوليتى در برابر او نخواهد داشت زيرا مهاجم در اثر حمله‌اى كه كرده بر ضرر خود اقدام نموده و در حقيقت خودش سبب آسيب بر خود گرديده است . به عبارت ديگر در مورد دفاع ، سبب كه مهاجم است از مباشر اقوى است و مسئوليت متوجه خود او مىگردد . و به مجرد تمكن مدافع بر فرار ، نمىتوان در صورت عدم فرار مسئوليت را از مهاجم كه اقوى از مباشر ( مدافع ) است برداشت ، زيرا مهاجم در اثر تهاجم خون و مال خود را بىارزش نموده است . و چنانچه ما فرار را يكى از مصاديق دفاع بدانيم پس در

--> ( 1 ) . امام خمينى ( قدس سرّه ) تحرير الوسيله ، ج اول ، ص 448 . ( 2 ) . منبع قبلى ، مسأله 11 ، ص 448 .